Collageen, herstelcapaciteit en belastingmanagement
Een windsurfer die zijn sport tientallen jaren beoefent, krijgt met een interessante paradox te maken. Technisch wordt hij vaak beter. Bewegingen worden efficiënter, het gevoel voor board en zeil verfijnt en situaties op het water worden sneller herkend. Tegelijkertijd verandert het lichaam.
Een van de weefsels waarin deze verandering bijzonder langzaam maar relevant plaatsvindt, is de pees.
Dat is belangrijk voor windsurfers. Pezen verbinden spieren met bot en vormen daarmee een essentieel onderdeel van vrijwel iedere kracht die tijdens het windsurfen wordt overgedragen. De achillespees draagt de krachten vanuit kuit en voet over wanneer de surfer tegen het board drukt. De patellapees verwerkt krachten rond de knie tijdens stance, pompen, springen en landen. De pezen van de rotator cuff stabiliseren de schouder terwijl het tuig voortdurend aan de armen trekt. De biceps- en onderarmpezen worden duizenden malen belast tijdens het vasthouden en corrigeren van de giek.
Bij een jonge sporter kan het peesweefsel zich relatief gemakkelijk aanpassen aan veranderende belasting. Bij een oudere windsurfer blijft die adaptatie mogelijk, maar de biologische omstandigheden veranderen.
De centrale vraag is daarom niet:
Kun je op oudere leeftijd nog zwaar windsurfen?
Veel lifelong windsurfers bewijzen dat dit uitstekend mogelijk is.
Een interessantere vraag is:
Hoe moet de belasting worden georganiseerd wanneer spieren, conditie en techniek nog uitstekend kunnen functioneren, maar het peesweefsel langzamer reageert en herstelt?
Daarvoor moeten we eerst begrijpen wat er in een ouder wordende pees gebeurt.
⸻
Een pees is geen kabel
Een pees wordt soms voorgesteld als een simpele kabel tussen spier en bot. Biologisch gezien is dat beeld veel te eenvoudig.
Een pees is levend bindweefsel met een extracellulaire matrix waarin type-I-collageen de belangrijkste structurele component vormt. Collageenmoleculen worden georganiseerd in fibrillen, vezels en fascikels. Daartussen bevinden zich onder andere proteoglycanen, glycoproteïnen, water en gespecialiseerde peescellen, de tenocyten.
Deze architectuur geeft een pees een bijzondere combinatie van eigenschappen.
De pees moet sterk genoeg zijn om grote trekkrachten te verdragen, maar tegelijkertijd voldoende elastisch zijn om energie tijdelijk op te slaan en weer vrij te geven.
Dat laatste is vooral bekend van hardlopen en springen, maar speelt ook bij windsurfen een rol.
Wanneer een windsurfer door chop vaart, landt na een sprong, het board krachtig wegdrukt of explosief pompt, ontstaan korte cycli van belasting en ontlasting. De pees vormt daarbij samen met de spier een muscle–tendon unit.
De eigenschappen van die unit bepalen mede hoe efficiënt krachten worden geproduceerd, geabsorbeerd en teruggegeven.
⸻
Collageen is extreem langzaam weefsel
Een belangrijk verschil tussen spier en pees is de snelheid waarmee het weefsel wordt vernieuwd.
Spierweefsel heeft een relatief dynamisch eiwitmetabolisme. Peesweefsel is veel trager.
Onderzoek naar humane pezen laat zelfs zien dat de collageenmatrix in het centrale deel van volwassen pezen extreem langzaam wordt vernieuwd. Een belangrijk deel van het collageen dat zich na de groei in de pees bevindt, kan jarenlang tot tientallen jaren aanwezig blijven.
Dat maakt pezen fascinerend, maar ook kwetsbaar.
Een lifelong windsurfer vaart dus deels op collageen dat al zeer lange tijd onderdeel is van zijn bewegingsapparaat.
Met het ouder worden veranderen verschillende eigenschappen van die matrix:
* de organisatie van collageen kan veranderen;
* de activiteit en het aantal peescellen kunnen afnemen;
* de capaciteit van tendon stem/progenitor cells neemt af;
* glycosaminoglycanen en andere matrixcomponenten kunnen veranderen;
* de waterhuishouding verandert;
* collageenvezels kunnen meer glycatieve crosslinks ontwikkelen;
* het herstel na beschadiging verloopt minder efficiënt.
Een recente uitgebreide review naar tendon aging beschrijft dan ook veranderingen op cellulair niveau, in de extracellulaire matrix én in de biomechanische eigenschappen van de pees. (PubMed Central (PMC))
⸻
AGE’s: collageen wordt letterlijk ouder
Een bijzonder interessant mechanisme is de vorming van Advanced Glycation End Products (AGE’s).
Collageen heeft een zeer lange levensduur. Daardoor kunnen suikermoleculen zich in de loop van de tijd niet-enzymatisch aan collageen binden. Uiteindelijk kunnen daardoor verbindingen tussen collageenmoleculen ontstaan: glycatieve crosslinks.
Omdat peescollageen zo langzaam wordt vernieuwd, kunnen deze verbindingen zich gedurende tientallen jaren ophopen.
Dat verandert de mechanische eigenschappen van het weefsel.
Collageenvezels moeten normaal gesproken enigszins ten opzichte van elkaar kunnen bewegen wanneer de pees wordt belast. Toenemende glycatieve crosslinking kan die interne beweging beperken.
Het resultaat is niet simpelweg een “stijvere pees”. De werkelijkheid is complexer: onderzoeken naar leeftijd en peesstijfheid laten verschillende resultaten zien afhankelijk van pees, populatie en meetmethode.
Wat wel relatief consistent wordt gevonden, is dat AGE’s met de leeftijd toenemen en dat de kwaliteit van de collageenmatrix verandert. Reviews beschrijven bovendien een leeftijdsgerelateerde afname van bepaalde mechanische eigenschappen, waaronder modulus en maximale belastbaarheid. (Physiology Journals)
Voor een windsurfer betekent dit dat een pees op zestig- of zeventigjarige leeftijd biologisch niet simpelweg dezelfde pees is als op dertigjarige leeftijd.
⸻
Maar trainen verandert het verhaal
Hier ontstaat een belangrijke nuance.
Leeftijd is niet hetzelfde als inactiviteit.
Veel onderzoek naar veroudering vergelijkt oudere mensen met jonge mensen. Maar oudere proefpersonen bewegen gemiddeld ook minder. Daardoor is het moeilijk om te bepalen welk deel van een verandering door biologische veroudering ontstaat en welk deel door jarenlang minder belasten.
Master athletes zijn daarom bijzonder interessant.
Zij bieden onderzoekers een soort natuurlijk experiment: wat gebeurt er met het bewegingsapparaat wanneer iemand ouder wordt maar wel tientallen jaren lichamelijk actief blijft?
De resultaten zijn voor de lifelong windsurfer behoorlijk positief.
Regelmatige mechanische belasting kan peesadaptaties veroorzaken. Chronisch meer belaste pezen kunnen bijvoorbeeld een grotere cross-sectional area ontwikkelen en stijver worden. In een klassiek onderzoek naar sporters met een asymmetrische belasting was de structureel meer belaste patellapees dikker en stijver dan de contralaterale pees. (PubMed)
Nog interessanter is onderzoek naar lifelong endurance athletes.
Bij oudere mannen die hun hele leven duurtraining hadden gedaan, was de hoeveelheid pentosidine — een marker voor AGE-crosslinking — in de patellapees ongeveer 21% lager dan bij leeftijdsgenoten die niet trainden. Bovendien waren de pezen van de master athletes dikker. (PubMed)
Dat levert een belangrijke boodschap op:
een pees wordt ouder, maar een getrainde pees wordt anders ouder dan een chronisch onderbelaste pees.
⸻
De pees heeft belasting nodig
Daarmee komen we bij een belangrijk misverstand over ouder wordende sporters.
Wanneer een pees gevoeliger wordt, lijkt het logisch om hem zoveel mogelijk te ontzien.
Maar langdurige ontlasting is biologisch niet noodzakelijk gunstig.
Peesweefsel heeft mechanische belasting nodig om zijn eigenschappen te onderhouden. Mechanische vervorming wordt door tenocyten waargenomen en via mechanotransductie omgezet in cellulaire signalen.
Die signalen beïnvloeden onder andere de productie en reorganisatie van extracellulaire matrix.
Bij oudere mensen is dat principe nog steeds aanwezig.
Een illustratief onderzoek immobiliseerde één been van mannen tussen 60 en 80 jaar gedurende twee weken. De collageensynthese van de patellapees nam tijdens immobilisatie duidelijk af. (PubMed)
De oudere pees moet dus niet alleen worden beschermd tegen overbelasting.
Hij moet óók worden beschermd tegen onderbelasting.
⸻
Wat gebeurt er na belasting?
Na mechanische belasting ontstaat een biologische respons in het peesweefsel.
Collageensynthese neemt toe.
In een bekend humaan experiment werd de eiwitsynthese gedurende 72 uur na inspanning gevolgd. De collageensynthese in de patellapees steeg al binnen enkele uren, bereikte ongeveer 24 uur na inspanning een piek en bleef gedurende een langere periode verhoogd. (PubMed)
Dat is relevant voor belastingmanagement.
Training is namelijk niet het moment waarop de pees sterker wordt.
Training vormt de prikkel.
Daarna moet het weefsel die prikkel biologisch verwerken.
Belasting → mechanotransductie → matrixrespons → collageensynthese/remodelling → adaptatie.
Wanneer steeds opnieuw zware belasting wordt aangeboden voordat voldoende herstel heeft plaatsgevonden, kan op termijn een mismatch ontstaan tussen belasting en herstelcapaciteit.
Dat principe is voor een lifelong windsurfer waarschijnlijk belangrijker dan simpelweg het aantal jaren dat iemand oud is.
⸻
Het gevaarlijke verschil tussen spier en pees
Hier zit misschien wel het belangrijkste probleem van de oudere sporter.
Spieren en pezen verouderen niet op exact dezelfde manier en passen zich niet even snel aan.
Een goed getrainde windsurfer van zestig of zeventig kan nog opmerkelijk sterk zijn. Dankzij jarenlange training, techniek en neuromusculaire efficiëntie kan hij grote krachten produceren.
Maar de pees waarop die spierkracht wordt overgedragen heeft een veel trager metabolisme.
Daardoor kan een interessante situatie ontstaan:
de motor kan nog meer produceren dan de kabel op dat moment optimaal kan verwerken.
Dit wordt vooral relevant na een periode van minder varen.
Stel dat een ervaren windsurfer in de winter weinig heeft gevaren. Zijn techniek is niet verdwenen en zijn spierkracht kan door fitness of fietsen redelijk behouden zijn gebleven.
Dan komt de eerste goede stormdag.
25 knopen.
Daarna 30 knopen.
Na twintig minuten voelt alles weer vertrouwd.
Dat gevoel kan misleidend zijn.
Het cardiovasculaire systeem en zenuwstelsel kunnen zich relatief snel opnieuw aanpassen aan de sportspecifieke belasting. Pezen hebben doorgaans veel langer nodig om structureel te adapteren.
Het probleem is dus niet noodzakelijk:
“Ik ben te oud om dit nog te doen.”
Het probleem kan zijn:
“Mijn belastbaarheid is nog niet aangepast aan wat mijn techniek en spieren alweer mogelijk maken.”
⸻
Windsurfen is bovendien geen constante belasting
Een tweede probleem is dat windsurfen biomechanisch zeer variabel is.
Een uur fietsen bij een constant vermogen levert duizenden relatief voorspelbare cycli.
Windsurfen is anders.
De belasting verandert voortdurend door:
* windvlagen;
* chop;
* golven;
* landingen;
* plotseling wegschieten van het board;
* voetbandbelasting;
* pompen;
* waterstarts;
* overpowered varen;
* sprongen;
* bottom turns;
* cutbacks;
* catapults;
* onverwachte correcties.
De gemiddelde belasting kan daardoor relatief bescheiden lijken, terwijl de peak load van afzonderlijke momenten hoog kan zijn.
Juist die pieken zijn belangrijk voor pezen.
Een lifelong windsurfer moet daarom niet alleen nadenken over:
hoeveel uur heb ik gevaren?
maar ook:
wat voor uren waren het?
Twee uur rustig freeriden op vlak water is biologisch iets anders dan twee uur powered-up wavevaren met tientallen sprongen en landingen.
⸻
Welke pezen verdienen extra aandacht?
Achillespees
De achillespees verwerkt krachten vanuit gastrocnemius en soleus richting voet en board.
Bij windsurfen ontstaat belasting door stance, drukken tegen het board, kanten, pompen, springen en vooral landen.
Bij wave- en freestylewindsurfen kunnen daar plotselinge excentrische en stretch-shortening-cycle-belastingen bijkomen.
Een geleidelijke opbouw van kuitkracht en peesbelasting blijft daarom ook bij zeer ervaren oudere windsurfers belangrijk.
Patellapees
De patellapees vormt onderdeel van het knie-extensormechanisme.
Een langdurig gebogen kniepositie, pompen, absorberen van chop en landingen kunnen de belasting verhogen.
Vooral de combinatie van veel vaaruren met plotseling extra springvolume kan relevant zijn.
Rotator-cuffpezen
De schouder moet voortdurend de positie van humeruskop en schouderblad controleren terwijl grote krachten vanuit het tuig via de armen worden overgedragen.
Vermoeidheid kan daarbij de lokale belasting veranderen.
Bicepspees
De lange bicepspees kan bij herhaalde schouderbelasting en trekkrachten betrokken raken, vooral wanneer andere structuren rond de schouder minder goed functioneren.
Onderarm- en handpezen
De giek vormt urenlang het contactpunt tussen surfer en tuig.
Gripkracht, polspositie, zeildruk en vermoeidheid bepalen samen de belasting van flexor- en extensorpezen.
⸻
Waarom drie goede winddagen achter elkaar een probleem kunnen worden
Voor een windsurfer is belastingmanagement extra moeilijk omdat wind zich niet aan trainingsschema’s houdt.
Je kunt weken wachten op goede omstandigheden en vervolgens krijgen:
vrijdag 25 knopen
zaterdag 30 knopen
zondag 28 knopen.
De verleiding is begrijpelijk:
varen.
En nog een dag.
En nog een dag.
Voor een lifelong windsurfer is echter vooral de opeenstapeling van belasting relevant.
Een enkele zware sessie hoeft geen probleem te zijn. Maar wanneer de volgende zware sessie wordt toegevoegd terwijl het weefsel nog bezig is met de respons op de vorige belasting, kan de beschikbare capaciteit steeds verder worden aangesproken.
Daarom is het zinvol om niet alleen de belasting van één sessie te beoordelen, maar ook de belasting van de voorafgaande dagen.
⸻
De ochtend na het windsurfen vertelt veel
Een praktisch bruikbare indicator is de reactie in de uren en de ochtend na belasting.
Niet iedere vorm van stijfheid betekent tendinopathie. Maar terugkerende ochtendstijfheid of een progressief toenemende lokale peesreactie kan wel aangeven dat belasting en herstel minder goed in evenwicht zijn.
Bijvoorbeeld:
Dag 1: lichte achillesstijfheid na varen, de volgende ochtend vrijwel verdwenen.
Dat kan passen bij een normale belastingsrespons.
Maar:
Dag 1: lichte stijfheid.
Dag 2: opnieuw varen, volgende ochtend duidelijker stijf.
Dag 3: opnieuw varen, nu pijn bij traplopen.
Dan ontstaat een ander patroon.
De interessante variabele is dus niet alleen pijnintensiteit.
Het is de trend.
Een pees die iedere dag iets reactiever wordt, vertelt iets anders dan een pees die na belasting snel terugkeert naar zijn uitgangsniveau.
⸻
Belastingmanagement betekent niet minder windsurfen
Dat onderscheid is belangrijk.
Load management wordt soms geïnterpreteerd als:
minder doen.
Voor een sporter is een betere definitie:
belasting zo organiseren dat voldoende prikkel ontstaat voor adaptatie zonder structureel de herstelcapaciteit te overschrijden.
Dat betekent dat een oudere windsurfer best intensief kan trainen.
Sterker nog: relatief hoge mechanische belasting is juist belangrijk voor het behoud van peeseigenschappen.
Maar belasting moet progressief zijn.
Een praktisch model kan bestaan uit drie niveaus.
Niveau 1 — capaciteit opbouwen
Buiten het water:
* zware kuittraining;
* quadricepstraining;
* hamstringtraining;
* rotator-cufftraining;
* scapulaire kracht;
* onderarm- en griptraining.
Niveau 2 — energieopslag en snelheid
Wanneer voldoende krachtbasis aanwezig is:
* gecontroleerde plyometrie;
* hops;
* sprongen;
* snellere kuitbelasting;
* landingsvormen.
Niveau 3 — sportspecifieke chaos
Daarna:
* chop;
* powered-up varen;
* springen;
* wave;
* freestyle;
* langere sessies;
* opeenvolgende vaardagen.
De volgorde is relevant.
Eerst capaciteit. Daarna snelheid. Daarna chaos.
Windsurfen levert uiteindelijk die chaos vanzelf.
⸻
Waarom krachttraining belangrijker wordt naarmate je ouder wordt
Veel oudere duursporters blijven vooral hun sport beoefenen.
Voor een lifelong windsurfer is dat waarschijnlijk niet optimaal.
Gerichte weerstandstraining levert een gecontroleerde mechanische stimulus die op het water moeilijk nauwkeurig te doseren is.
Onderzoek laat zien dat pezen ook op oudere leeftijd nog kunnen reageren op weerstandstraining. De adaptatiecapaciteit verdwijnt dus niet simpelweg omdat iemand zestig of zeventig wordt.
Dat maakt krachttraining geen alternatief voor windsurfen.
Het is eerder een vorm van biologische voorbereiding op windsurfen.
Een goed getrainde kuit-achillescomplex kan meer kracht verwerken.
Een sterke quadriceps-patellapeesketen kan landingsbelasting beter absorberen.
Een sterke rotator cuff kan de krachten rond de schouder beter controleren.
En een sterke onderarm hoeft relatief minder dicht bij zijn maximale capaciteit te werken om dezelfde giekbelasting te verwerken.
⸻
Wat gebeurt er na een periode van rust?
Dit verdient bijzondere aandacht.
Veel windsurfers trainen seizoensgebonden.
Een periode met weinig wind kan weken duren. Een blessure, vakantie of winterperiode kan nog langer duren.
Wanneer daarna plotseling goede omstandigheden ontstaan, moet niet alleen het cardiovasculaire systeem opnieuw worden opgebouwd.
Ook de pezen moeten opnieuw wennen aan de specifieke belasting.
Dat geldt vooral voor:
* springen;
* freestyle;
* wave;
* langdurig overpowered varen;
* meerdere dagen achter elkaar varen.
De eerste sessies na een langere pauze zouden daarom idealiter niet meteen de zwaarste sessies van het jaar moeten zijn.
Niet omdat de windsurfer technisch niet goed genoeg is.
Maar omdat sportspecifieke peescapaciteit deels verloren kan zijn gegaan.
⸻
Herstel wordt een trainingsvariabele
Bij een twintigjarige sporter kan herstel soms bijna vanzelf lijken te gebeuren.
Bij de lifelong windsurfer verdient herstel steeds meer een bewuste plaats in de trainingsplanning.
Dat betekent niet dat iedere zware sessie door drie rustdagen moet worden gevolgd. Daarvoor is de individuele variatie te groot en de wetenschappelijke onderbouwing te beperkt.
Wel betekent het dat je rekening houdt met:
* sessieduur;
* intensiteit;
* aantal sprongen;
* vaarstijl;
* omstandigheden;
* eerdere belasting;
* slaap;
* krachttraining;
* lokale peesreactie;
* eerdere tendinopathieën.
Een uur powered-up wavevaren kan daardoor zwaarder wegen dan twee uur ontspannen freeriden.
⸻
En collageensupplementen?
Omdat pezen grotendeels uit collageen bestaan, lijkt de gedachte logisch dat collageensuppletie pezen sterker zou maken.
De werkelijkheid is genuanceerder.
Er bestaan onderzoeken waarin gelatine of gehydrolyseerd collageen in combinatie met mechanische belasting gunstige veranderingen in markers van collageensynthese of bepaalde functionele uitkomsten laat zien.
Maar dit onderzoeksveld is nog veel minder robuust dan soms door supplementenfabrikanten wordt gesuggereerd.
Collageen kan daarom hooguit als aanvullende voedingsstrategie worden beschouwd.
Het vervangt geen:
* adequate energie-inname;
* voldoende totale eiwitinname;
* gevarieerde voeding;
* vitamine-C-beschikbaarheid;
* progressieve mechanische belasting;
* slaap en herstel.
Voor een pees blijft mechanische belasting de belangrijkste adaptieve stimulus.
⸻
NSAID’s: nog een interessante kanttekening
Voor sporters die na zware sessies regelmatig ontstekingsremmers gebruiken, is nog een observatie relevant.
In een humaan onderzoek waarbij proefpersonen 36 kilometer liepen, steeg normaal gesproken de collageensynthese in de patellapees. NSAID-gebruik onderdrukte deze trainingsgerelateerde toename. (PubMed)
Dat betekent niet dat ontstekingsremmers nooit gebruikt mogen worden.
Wel laat het zien dat de vroege inflammatoire en prostaglandinegerelateerde respons op belasting niet uitsluitend “slecht” is. Sommige van die processen maken onderdeel uit van de normale adaptatie.
Het routinematig onderdrukken van iedere reactie na sportbelasting is daarom biologisch niet vanzelfsprekend.
⸻
De lifelong windsurfer moet vooral anders leren denken
De belangrijkste verandering bij ouder worden is misschien niet dat je minder moet doen.
Het is dat je preciezer moet doseren.
Op jonge leeftijd kan een sporter soms grote fouten maken in trainingsplanning zonder onmiddellijk consequenties te ervaren.
Later wordt de marge kleiner.
Niet:
Ik ben 65, dus ik mag niet meer springen.
Maar:
Als ik wil blijven springen, moet mijn peescapaciteit hoog genoeg blijven om springen te verdragen.
Niet:
Ik moet rustiger gaan windsurfen.
Maar:
Ik moet mijn zware sessies beter organiseren.
Niet:
Mijn pezen worden oud, dus daar kan ik niets aan doen.
Maar:
Mijn pezen worden ouder, maar blijven mechanisch adaptief.
Dat is een fundamenteel verschil.
⸻
Een praktisch peesmodel voor de lifelong windsurfer
Je kunt peesbelasting uiteindelijk zien als een balans tussen twee grootheden:
BELASTING ↔ CAPACITEIT
Belasting wordt bepaald door onder andere:
windkracht × vaarstijl × duur × sprongen × landingen × chop × opeenvolgende vaardagen.
Capaciteit wordt beïnvloed door:
training × kracht × peesadaptatie × herstel × slaap × voeding × leeftijd × eerdere blessures.
Zolang de belasting regelmatig binnen de beschikbare capaciteit valt, ontstaat ruimte voor adaptatie.
Wanneer de belasting tijdelijk iets boven de bestaande capaciteit uitkomt en daarna voldoende herstel volgt, kan capaciteit toenemen.
Maar wanneer belasting herhaaldelijk duidelijk boven de herstelbare capaciteit uitkomt, kan een reactieve of uiteindelijk pathologische peesrespons ontstaan.
Dat is waarschijnlijk een veel bruikbaarder model dan alleen naar leeftijd kijken.
⸻
Conclusie
Peesveroudering is voor de lifelong windsurfer geen reden om de sport geleidelijk vaarwel te zeggen.
Het is een reden om slimmer te trainen.
Met het ouder worden verandert de biologie van de pees. De cellulaire activiteit neemt af, de collageenmatrix wordt ouder, AGE’s accumuleren en de regeneratieve capaciteit vermindert. Tegelijkertijd blijft de pees verrassend adaptief.
Mechanische belasting stimuleert collageenmetabolisme. Chronische training kan pezen hypertrofiëren en hun mechanische eigenschappen beïnvloeden. Bij lifelong athletes zijn zelfs aanwijzingen gevonden voor minder AGE-crosslinking dan bij inactieve leeftijdsgenoten.
Daarom is langdurig blijven bewegen waarschijnlijk niet het probleem.
Het is juist een belangrijk deel van de oplossing.
Voor de windsurfer die zijn sport tientallen jaren wil blijven beoefenen verschuift de strategie daarom van:
zo veel mogelijk kunnen varen
naar:
zo veel mogelijk capaciteit behouden om te kunnen blijven varen.
Dat vraagt om krachttraining, geleidelijke opbouw na perioden van rust, aandacht voor opeenvolgende zware vaardagen en het serieus nemen van een progressief toenemende peesreactie.
Misschien is dat uiteindelijk de essentie van lifelong windsurfen:
niet proberen de pees jong te houden, maar ervoor zorgen dat de ouder wordende pees sterk genoeg blijft voor de sport die je nog steeds wilt beoefenen.
⸻
Literatuur
1. Svensson RB, Heinemeier KM, Couppé C, Kjaer M, Magnusson SP. Effect of aging and exercise on the tendon. Journal of Applied Physiology. 2016;121(6):1237–1246. doi:10.1152/japplphysiol.00328.2016.
2. Zhang C, Couppé C, Scheijen JLJM, Schalkwijk CG, Kjaer M, Magnusson SP, Svensson RB. Regional collagen turnover and composition of the human patellar tendon. Journal of Applied Physiology. 2020;128(4):884–891. doi:10.1152/japplphysiol.00030.2020.
3. Couppé C, Kongsgaard M, Aagaard P, Hansen P, Bojsen-Møller J, Kjaer M, Magnusson SP. Habitual loading results in tendon hypertrophy and increased stiffness of the human patellar tendon. Journal of Applied Physiology. 2008;105(3):805–810. doi:10.1152/japplphysiol.90361.2008.
4. Couppé C, Svensson RB, Grosset JF, et al. Life-long endurance running is associated with reduced glycation and mechanical stress in connective tissue. Age. 2014;36:9665. doi:10.1007/s11357-014-9665-9.
5. Miller BF, Olesen JL, Hansen M, et al. Coordinated collagen and muscle protein synthesis in human patella tendon and quadriceps muscle after exercise. Journal of Physiology. 2005;567(Pt 3):1021–1033. doi:10.1113/jphysiol.2005.093690.
6. Dideriksen K, Boesen AP, Reitelseder S, et al. Tendon collagen synthesis declines with immobilization in elderly humans: no effect of anti-inflammatory medication. Journal of Applied Physiology. 2017;122(2):273–282. doi:10.1152/japplphysiol.00809.2015.
7. Christensen B, Dandanell S, Kjaer M, Langberg H. Effect of anti-inflammatory medication on the running-induced rise in patella tendon collagen synthesis in humans. Journal of Applied Physiology. 2011;110(1):137–141. doi:10.1152/japplphysiol.00942.2010.
8. Kwan KYH, et al. Effect of Aging on Tendon Biology, Biomechanics and Implications for Treatment Approaches. International Journal of Molecular Sciences. 2023;24. Review of age-related cellular, extracellular-matrix and healing changes in tendon.
9. Woo CC. Recreational windsurfing-related acute injuries: a narrative review. Part 1: injury epidemiology and a proposal for standardized injury definitions. Journal of the Canadian Chiropractic Association. 2023;67(2):142–158. PMID: 37840578.
10. Nathanson A, Reinert S. Injury incidence in elite competitive and recreational windsurfers. Wilderness & Environmental Medicine. 2006. PMID: 16556791
